درسنامه آموزشی مطالعات اجتماعی کلاس هفتم

انسان برای ادامهٔ زندگی خود به منابع گوناگونی نیاز دارد. جمعیتی که در یک ناحیه زندگی می‌کند از این منابع برای تأمین غذا، پوشاک، وسایل زندگی، پخت‌وپز، رفت و آمد و همهٔ نیازهای دیگر خود استفاده می‌کند.

سال گذشته شما با برخی منابع تجدیدپذیر و غیرقابل تجدید آشنا شدید. وقتی جمعیت یک ناحیه زیاد می‌شود مصرف منابع بیشتر می‌شود. برای جلوگیری از کاهش یا به خطر افتادن منابع، باید راه‌های استفادهٔ صحیح از منابع را یاد بگیریم. در این درس شما با دو منبع حیاتی دیگر یعنی «آب» و «خاک» که از منابع محدود هستند، آشنا می‌شوید.

آب

آب یک منبع حیاتی و یک نعمت بزرگ الهی است و همهٔ موجودات زنده به آن نیاز دارند. به‌طور کلی آب مورد نیاز انسان از آب‌های سطحی (رودها) یا آب‌های زیرزمینی (چاه، چشمه و قنات) تأمین می‌شود. شکل بالا گردش آب در طبیعت را نشان می‌دهد.

کشور ما ایران دارای منابع آب محدود است.
آیا می‌توانید با توجه به آنچه در فصل‌های قبل دربارهٔ آب وهوای ایران خواندید بگویید چراکشور ما با کمبود آب مواجه است؟

یکی از منابع مهمّ تأمین آب شهرنشینان و روستاییان، رودها هستند. به نقشهٔ پراکندگی رودهای مهمّ ایران توجه کنید. رودها را نام ببرید و مسیر آنها را نشان دهید.

اغلب رودهای دائمی و پرآب ایران از کوه‌های البرز و زاگرس سرچشمه می‌گیرند.
رودهای پرآب ایران چون از شیب‌های تند کوهستانی جاری می‌شوند، قابل کشتیرانی نیستند و فقط در بخشی از رود کارون می‌توان کشتیرانی کرد.
معمولاً رودهای ایران را از نظر جهت جریان آب یعنی جایی که به آن می‌ریزند می‌توان به سه حوضهٔ آبریز تقسیم کرد:

بیشتر بدانیم: قنات (کاریز) یکی از ابداعات ایرانیان باستان است.

بیش از دو هزار سال پیش، مردم ایران برای مقابله با کمبود آب در نواحی خشک، دست به ابتکار جالبی زدند و با حفر قنات از آب‌های زیرزمینی استفاده کردند. بعدها دانش و مهارت حفر قنات از ایران به کشورهای هم‌جوار و دوردست منتقل شد.

.... ایرانیان همچنین در سدسازی پیش‌گام بودند. ایجاد سد یا بند روی رودخانه‌ها از ابتکارات ایرانیان است. در دورهٔ ساسانیان، در منطقهٔ خوزستان سدهایی بر روی رودها احداث شده بود و فنون آبیاری ایرانیان در دنیای آن روز مشهور بود. اکنون نیز ایران از قدرتمندترین و پیشرفته‌ترین کشورهای جهان در صنعت سدسازی است.

مصرف آب

آیا تاکنون فکر کرده‌اید که اگر فقط یک روز آب نداشته باشیم و جریان آب قطع شود چه اتّفاقاتی می‌افتد؟

مصرف آب در گذشته و حال

از تحقیقی که انجام دادید به چه نتیجه‌ای رسیدید؟ بله، میزان مصرف آب در طی زمان افزایش یافته است. با تغییر شیوه‌های زندگی مصرف آب روز به روز بیشتر شده است.

بیشتر بدانیم
بچه‌ها، در گذشته در اغلب مناطق کشور ما، آب را در آب انبارها ذخیره می‌کردند. در آن زمان آب تصفیه شده و لوله‌کشی وجود نداشت. امروزه در همه شهرها و بیشتر روستاها آب لوله‌کشی وجود دارد و آب آشامیدنی سالم از طریق لوله در اختیار مردم قرار می‌گیرد. برای تصفیهٔ آب و رساندن آن به داخل لوله‌های منازل، پول و زحمت زیادی صرف می‌شود. برای همین، ما باید قدر این نعمت را بدانیم.

دانش آموزان یک مدرسه از تأسیسات تصفیه آب شهر بازدید کردند.کارشناس تأسیسات دربارهٔ مراحل تصفیه آب برای آنها توضیحاتی داد.

همچنین آنها مطالبی راجع به وجود برخی چاه‌های آب غیرمجاز در نقاطی از شهر و اطراف آن و نیز در برخی روستاها، که موجب آسیب به زمین و منابع آبی می‌شود، شنیدند.

خاک

همان‌طور که پی بردید خاک یک منبع مهمّ تأمین غذا است. اما علاوه بر غذا، انسان در طی سالیان دراز از خاک برای ساختن خانه و… استفاده کرده است. آیا می‌توانید کاربردهای دیگر خاک را در زندگی انسان نام ببرید؟

خاک چگونه تشکیل می‌شود؟

خاک، لایهٔ نازکی از پوستهٔ زمین است که از خرد شدن سنگ‌ها پدید آمده است. خاک طی زمان طولانی با توجه به عواملی مانند سنگ‌ها، آب، دمای هوا و موجودات زنده یک منطقه تشکیل می‌شود. بنابراین هر نوع خاک مواد معدنی خاصی دارد که انواع مختلف خاک‌ها را تشکیل می‌دهد.

در کشور ما در جلگه‌ها و اطراف رودها و برخی کوهپایه‌ها خاک‌های حاصلخیزی وجود دارد که مواد آلی و معدنی مناسب دارند. برعکس، خاک برخی مناطق مرکزی، شرقی یا جنوبی کشور به علت وجود نمک یا آهک در خاک، غالباً برای کشاورزی مناسب نیست. در این مناطق به علت خشکی هوا و کمبود بارندگی، گیاخاک (هوموس) خاک بسیار کم است.

در کشور ما سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری، حفاظت از خاک را بر عهده دارد. آیا حفاظت از خاک فقط وظیفهٔ این سازمان است؟